Dźwięk immersyjny coraz szerzej wkracza do sal koncertowych, teatrów, obiektów wystawienniczych i wielu innych miejsc. Choć sama idea i jej pierwsze zastosowania liczą sobie już wiele lat, prawdziwy boom nastąpił w ostatnich latach. Wiąże się z tym także stały rozwój technologii i coraz więcej dostępnych na rynku rozwiązań. O jednym z nich opowiemy w niniejszym artykule.
Choć immersyjne nagłośnienie znajduje się już w niektórych polskich obiektach, bywa też wykorzystywane podczas koncertów, wiedza o tym, czym jest taki dźwięk i czym różni się od wcześniej znanych standardów wciąż nie jest powszechna. Często także określenie to bywa traktowane, nie do końca słusznie, jako synonim dźwięku wielokanałowego – choć oba pojęcia na dość dużym obszarze się pokrywają (aczkolwiek nie zawsze projekcja wielokanałowa jest tożsama z immersyjną, jak również nie zawsze dźwięk immersyjny wymaga wielokanałowości, co dotyczy binauralnych miksów słuchawkowych). Dźwięk immersyjny otacza słuchacza, sprawia, że czuje się on zanurzony w trójwymiarowej przestrzeni akustycznej, gdzie każde źródło ma swoją precyzyjną i łatwo dostrzegalną lokalizację, zgodną z rzeczywistym położeniem źródła (o ile zamysł artystyczny nie jest inny, bo możliwości są praktycznie nieograniczone). Słowem, widzimy muzyka na scenie i słyszymy tam, gdzie się on znajduje. Dźwięk dobiega stamtąd, skąd powinien, odpowiednio nagłośniony, by słuchacz mógł w pełni cieszyć się najwyższa jakością. Czasem mówi się, że nagłośnienie immersyjne działa tak, że w ogóle się go nie zauważa. Słyszymy muzyka, aktora, a nie głośniki – co nie zawsze dało się powiedzieć o systemach tradycyjnych.
TTd4 Tag, przypinany do ubrania, elementu scenografii miniaturowy nadajnik. W komplecie, system pakowany jest w poręcznej walizeczce transportowej
TiMax to brytyjska marka, należąca do Out Board (Sheriff Technology Ltd), której wyłącznym dystrybutorem w Polsce jest ESS Audio, należy do pionierów dźwięku immersyjnego i produkuje bardzo zaawansowany, innowacyjny system cyfrowy, który pozwala na precyzyjną lokalizację źródeł w przestrzeni i wierne oddanie tej lokalizacji poprzez nagłośnienie. Jest on wykorzystywany na całym świecie do bardzo poważnych produkcji i pozwala na uzyskanie wyjątkowych rezultatów. Na liście referencji, którymi chwali się producent jest np. wystawienie opery Giocomo Pucciniego „Tosca” wystawionej w Palazzo Farnese w Piacenza, musicalu „The Bodyguard” w Studiu Zuid w Antwerpii, nagłośnienie lotniska w Dubaju podczas Expo (w okresie od jesieni 2021 do wiosny 2022), czy spektaklu audiowizualnego w jaskini Świętego Michała na Gibraltarze. Podstawowym produktem jest SoundHub, składający się z procesora przestrzennego dźwięku, mającego postać modułu rack o wysokości 2U oraz stosownego oprogramowania z czytelnym interfejsem graficznym, przypominającym rozwiązania znane z programów DAW. Procesor dostępny jest w konfiguracjach 32x32 lub 64x64 (wejścia/wyjścia) z Dante, albo MADI I/O. Dzięki szeregu dostępnym opcjom konkretny użytkownik może go skonfigurować pod kątem własnych potrzeb – są to np. karta MIO AES Digital MIO I/O (16 wejść/wyjść), rozszerzenia z analogowymi, bądź cyfrowymi wejściami i wyjściami. Całym systemem można sterować za pomocą ekranów dotykowych, względnie tabletów (korzystając z TouchOSC).
My skupimy się na będącym elementem wspomnianego systemu zestawie TrackerD4, który służy do automatycznej i bardzo precyzyjnej lokalizacji fizycznych źródeł dźwięku, zaś uzyskane z niego dane są następnie wykorzystywane do odwzorowania tej pozycji przez immersyjne nagłośnienie. W praktyce odbywa się to w następujący sposób – wyposażamy wykonawców (zatem muzyków, aktorów, uczestników wydarzenia targowego itp.), względnie dowolne obiekty (np. składniki ruchomej scenografii) w niewielkie nadajniki (czyli lokalizatory, ważące zaledwie 35 gramów) TTd4 Tag, zaś wokół sali koncertowej, teatralnej, czy przestrzeni wystawienniczej rozmieszcza się odbiorniki TTd4 Sensor, zasilane za pomocą POE Timing Hub, montowanego w racku modułu, który jednocześnie zbiera i synchronizuje napływające dane o lokalizacji. Finalnie są one transmitowane jako komunikaty OSC, albo PosiStageNet sterujące immersyjnym nagłośnieniem. Oczywiście mamy do czynienia z zaawansowaną technologią i powyższy opis należy uznać za dość uproszczony, ale najważniejsze dla użytkownika jest to, że system działa z wyjątkową precyzją, a jego przygotowanie do pracy i sama obsługa jest bardzo przyjazna i prosta – na ile to możliwe w przypadku takiego narzędzia. Lokalizacja źródła dźwięku, jakiekolwiek by ono nie było, odbywa się automatycznie, bez potrzeby ingerencji człowieka, a nagłośnienie precyzyjnie oddaje pozycję, ruch w trójwymiarowej przestrzeni. Zasięg lokalizacji wynosi do 80 m, maksymalna wartość uwzględnia oczywiście optymalne warunki sceniczne, precyzja skanowania wynosi zaś w każdym z trzech wymiarów 10 cm (innymi słowy, jeśli przemieszczenie się nadajnika TTd4 Tag będzie w każdej płaszczyźnie mniejsze niż 10 cm, wówczas pozycja tego sygnału w immersyjnym nagłośnieniu się nie zmieni, w przeciwnym wypadku zostanie zaktualizowana).
Ilustracja pokazująca jak niewielki jest TTd4 Tag.
Odświeżanie skanowania pozycji odbywa się z częstotliwością od 10 Hz do 50 Hz (ustawia się krokami po 10 Hz). Producent wskazuje, że minimalna liczba odbiorników TTd4 Sensor, niezbędna do detekcji pozycji nadajników wynosi 2, aczkolwiek typowy i zalecany system to przynajmniej 6-8. Należy pamiętać, że dużo zależy od rozmiarów sceny, czy też przestrzeni w której odbywa się dane wydarzenie. Ponieważ zarówno nadajniki, jak i odbiorniki pracują w bardzo szerokim zakresie temperatur (od - 40°C do + 65°C dla nadajników, do + 85°C dla odbiorników, przy wilgotności w przedziale 0-95%), możliwe jest użycie ich w praktycznie każdych warunkach, zarówno we wnętrzach, jak i na zewnątrz. Zarówno TTd4 Tag, jak i TTd4 Sensor charakteryzują się wysoką klasą szczelności (IP69K), co dodatkowo gwarantuje prawidłowe działanie, bez względu na otoczenie. Znane są zresztą przypadki, gdy zapomniano odpiąć nadajniki od kostiumów, które następnie wraz z nimi zostały wyprane i nadal działają bez problemu. Trudno zatem o lepszy test ich odporności. TTd4 Tag zasilany jest baterią LTC-7PN, która zapewnia nieprzerwaną pracę w okresie 3 miesięcy. Warto także wspomnieć, że TiMax TrackerD4 może współpracować z systemami innych producentów, jak Soundscape, L-ISA, SPAT, SpacemapGo, ETC Eos, no i naturalnie z firmowym TiMax SoundHub.
TTd4 Tag, jak już wspomnieliśmy wcześniej, waży zaledwie 35 gramów. Jego wymiary to 54 x 40 x 14 mm, jest zatem niewielki i bez trudu daje się umieścić praktycznie wszędzie. Czy to w kostiumie aktora, ubraniu muzyka (a nawet na korpusie samego instrumentu), czy wreszcie w ruchomym elemencie widowiska. Pozostając niewidocznym dla oka, zatem nie psującym wrażeń wizualnych. Elektronikę umieszczono w solidnej, zamykanej na sześć wkrętów obudowie, która gwarantuje odpowiednią szczelność i chroni wnętrze przed ew. uszkodzeniami mechanicznymi. Nadajnik pracuje w trudnych warunkach i nie może być podatny na awarię z powodu przypadkowego stuknięcia, kontaktu z wilgocią itp. Musi działać, a nosząca go osoba w ogóle nie powinna się nim przejmować. TTd4 Sensor ma wymiary 220 x 150 x 90 mm i waży 1,1 kilograma. Pojedynczy odbiornik zbiera dane z kąta 140 stopni w poziomie i 90 w pionie (o praktycznym zasięgu już wspomnieliśmy). Elektronikę chroni solidna, tym razem czarna obudowa, wyposażona ponadto w uniwersalne zawiesia ułatwiające montaż w dowolnym miejscu. Także odbiornik musi być w miarę niezauważalny, by nie kłócić się ze scenografią, nie przeszkadzać w akcji scenicznej, a jednocześnie zbierać wszystkie dane i przekazywać do POE Timing Hub, jednostki centralnej, która zasila odbiorniki, przetwarza dane i przekazuje do TiMax SoundHub, względnie innego systemu, który jest kompatybilny z TrackerD4 (protokoły OSC lub PosiStageNet, w niedalekiej przyszłości także ArtNet i sACN). POE Timing Hub ma postać modułu rack o wysokości 2 U i głębokości zaledwie 15 cm. Producent stale rozwija system i już zapowiada, że pojawi się aplikacja dająca możliwość kontroli świateł (np. ruchomych głów). Komponenty TiMax TrackerD4 mieszczą się w wygodnej i gustownej walizeczce, która służy do transportu i przechowywania.
TTd4 Sensor, odbiornik kompletu
TEKST: Dariusz Mazurowski, „AVIntegracje”